Erzurum'un Ayasofyası'nda Çok Katmanlı Miras Yeniden Doğuyor
Erzurum'un Yakutiye ilçesindeki Demirciler Çarşısı'nda bulunan ve halk arasında "Erzurum'un Ayasofyası" olarak anılan Fetih Camii, tamamlanan kapsamlı restorasyon çalışmalarının ardından tarihi ve sanatsal özellikleriyle yeniden dikkatleri üzerine çekiyor. 19. yüzyılın ortalarında bir Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edilen ve 1997 yılında camiye dönüştürülerek ibadete açılan bu tarihi yapı, gerçekleştirilen son restorasyonla birlikte kentin çok kültürlü tarihi mirasını modern günümüze taşıyor.
"Pantokrator" İsa Freski 5,5 Aylık Çalışmayla Açığa Çıkarılıyor Zaman içerisinde yıpranan yapı için dönemin Erzurum Valisi, şimdiki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi'nin himayesinde başlatılan restorasyon süreci; Erzurum Rölöve ve Anıtlar Bölge Müdürlüğü denetiminde titizlikle yürütülüyor. 2024 yılında başlayan ve 2026 temmuz ayında tamamlanan çalışmalarda yapının deprem güçlendirmesi, drenajı ve tonoz onarımları yapılıyor.
Caminin en dikkat çekici özelliği ise restorasyon sırasında yeniden gün yüzüne çıkarılan tarihi fresk oluyor. 1997 yılında camiye dönüştürülmesi sırasında üzeri kapatılan orta nefin üst örtüsündeki fresk, Ayasofya ve Kariye restorasyonlarında görev alan uzman ekiplerce 5,5 ay süren çalışmayla restore ediliyor. "Evrenin Hakimi" anlamına gelen Pantokrator tiplemesinde Hazreti İsa'nın tam boy olarak resmedildiği yaş sıva eserinin çevresinde; dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'nın betimleri bulunuyor. Uzman restoratörlerin titiz çalışmasıyla korunan fresk, camide namaz vakitlerinde özel bir perde sistemiyle kapatılırken ibadet saatleri dışında ziyaretçilerin görebilmesi için yeniden açılıyor.
"Bu Yapı Orijinalinde Rum Kilisesi" Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demet Okuyucu, yapının tarihçesine ilişkin detaylar paylaşarak, "Bu yapı orijinalinde bir Rum kilisesi. Tarih olarak 1850'li yıllara tarihlendiriliyor. Yani 19. yüzyıla ait bir Rum Ortodoks kilisesi. 1977 yılında tescillenen yapı, 1997 yılında cami olarak ibadete açılıyor. Bu şekilde işlevlendiriliyor. Daha sonra 2024 yılında başlayan kapsamlı bir restorasyon çalışması sonucunda 2026 yılında biz yapıyı tekrardan açtık. İbadete ve ziyarete açtık. Günümüzde yine cami olarak işlevini devam ettiriyor," dedi.
Ortaya çıkarılan freskin tarihi ve sanatsal değerine dikkat çeken Doç. Dr. Okuyucu, çalışmalarda yapının özgün unsurlarının korunmasına özen gösterildiğini belirterek şu değerlendirmelerde bulundu: "Şimdi bu yapı bir Rum kilisesi ve Hristiyan yapılarında duvar resmi son derece kıymetli bir önem arz ediyor. Bu yapının da orta nefin, yani orta bölümün üzerindeki üst örtünün merkezinde bir İsa tasviri bulunmakta. Yapı 97 yılında camiye dönüştürüldüğü zaman bu duvar resminin üzeri bir asma tavanla veya böyle içbükey bir kafesle kapatılıyor. Biz restorasyonda bunu açtık, ortaya çıkardık ve çok güzel bir restorasyon geçirdi fresk. Fresk; yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan resimlere verilen isimdir. Burada Pantokrator dediğimiz bir tiplemeyle Hazreti İsa'nın betimlendiğini görüyoruz. O da kelime anlamı olarak 'Evrenin Hakimi' anlamına geliyor. Burada tam boy halinde bir İsa betimi var. Etrafında da Matta, Markos, Luka ve Yuhanna, yani dört İncil yazarının betimleri bulunmakta. Yapının batı cephesinin üst kısmında, hemen şurada taşıyıcıları göreceksiniz, orada basit bir çan kulesi bulunmaktaymış. O zaten günümüze ulaşmamış. Onun dışında yapının bütün unsurlarını biz olduğu gibi muhafaza etmeye çalıştık. Onun dışında içeride tabii ki bir İslam ibadethanesinde bulunması gereken mihrap, minber, vaaz kürsüsü gibi unsurlarımız bulunmakta. Minberimiz bu noktada çok özellikli bir minber. Yekpare camdan oyularak yapılmış bir minberimiz var," diye konuştu.
Restorasyon öncesinde yapının durumunun oldukça kötü olduğunu ifade eden Okuyucu, "Kendisi (Bakan Mustafa Çiftçi) bu süreci de yakından takip etti, gidip geldi buraya, yapıyı kontrol etti. Ve Ağustos ayında da Ayasofya'nın, İstanbul'daki Ayasofya'nın camiye dönüştürüldüğü tarihte de çok güzel bir tesadüf oldu; biz de Erzurum'daki Fetih Camii'ni ibadete ve ziyarete açmış bulunduk," şeklinde konuştu.
Ziyaretçilerden Çok Katmanlı Dokuya Yoğun İlgi Fetih Camii'nin müezzini Ahmet Sümer ise tarihi freskin özel bir sistemle korunduğunu ifade ederek, "Camimiz eskiden kötü bir durumdaydı. Dekorasyona girip yeni bir şekilde halkımıza açıldı ve çok turistler geliyor. Olsun halkımızdan olsun, yabancı turistler olsun ziyarete gelenler oluyor. Tavanda Hazreti İsa'nın resmi var. O resmi namaz vakitlerinde perdemiz vasıtasıyla kapatıyoruz, namaz dışında açıyoruz. Çünkü turistler gelip ziyaret ettiği için... Böylece camimiz, milletimize, devletimize, halkımıza hayırlı bir ibadet yeri oldu," dedi.
Camiyi ziyaret eden vatandaşlardan Erva Çam, atmosferden çok etkilendiğini belirterek, "Çok güzel resimler gördüm, çok duygulandım. Annemle gelip namaz kıldım. Çok mutlu oldum. Devletimize çok teşekkür ederim," dedi.
Bir diğer ziyaretçi Asel Çam ise gözlemlerini aktararak, "Bugün bu camiye geldik ve gördüğüm şeyler beni gerçekten çok etkiledi. Duvara asılmış güzel resimler var, tavanda güzel bir resim var ve bunları görünce gerçekten çok etkilendim. Geldik burada namaz kıldık, gerçekten çok hoştu. Ve buraya gelmelerini tavsiye ederim milletimizin de. Devletimiz sağ olsun, burayı gerçekten çok güzel bir camiye çevirmiş, cami olmuş. Gerçekten çok teşekkür ederiz," diye konuştu.
