Kırsal Su Mimarisinin Asırlık Tanığı: Gediz'deki Tarihi Ayvaz Çeşmesi Geleceğe Akıyor
Kütahya'nın Gediz ilçesine bağlı Yunuslar Köyü'nde, 1870'li yıllardan bu yana aralıksız bir şekilde buz gibi suyunu yöre halkına sunan tarihi Ayvaz Çeşmesi, kırsal mimarimizin en özgün ve dayanıklı örneklerinden biri olarak ayakta kalmaya devam ediyor. Modern şebeke sistemlerinin ve teknolojik imkânların her eve ulaştığı günümüzde dahi popülerliğini yitirmeyen bu üç oluklu asırlık yapı, sadece fiziksel bir su kaynağı olmakla kalmıyor; aynı zamanda köyün sosyal hafızasını, geleneklerini ve vakıf kültürünü yansıtan tescilli bir kültürel miras olma özelliğini taşıyor.
Kırsal Mimari ve Danıştay İçtihatları Işığında "Koruma" Sorumluluğu Araştırmacı-Tarihçi Yazar Hüseyin Göksal'ın nüfus defterleri ve yerel tarih üzerine yaptığı titiz çalışmalar, çeşmenin 1870'li yıllarda eski yerleşim yerinde yaşanan bir göçük felaketinin ardından, köyün bugünkü konumuna taşınmasıyla (1875-1876 civarı) inşa edildiğini ortaya koyuyor. Çeşmenin isminin, köyde soyu tükenmiş olan hayırsever "Ayvazoğulları" sülalesinden gelmesi, Anadolu'daki köklü "su vakfı" geleneğinin tipik bir yansıması olarak öne çıkıyor.
Kültür Varlıkları Hukuku ve Danıştay'ın güncel içtihatları; anıtsal kent mimarisinin yanı sıra, kırsal alandaki bu tür tarihi çeşmelerin de 2863 Sayılı Kanun kapsamında "korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı" statüsünde olduğunu vurguluyor. Yüksek mahkeme kararlarına göre, dere yatağında bulunması sebebiyle sel risklerine maruz kalan bu tür yapıların yaşatılması idarenin pozitif yükümlülüğünde bulunuyor. Nitekim Ayvaz Çeşmesi, zaman içinde yöre halkından Kemal Özdoğan'ın bireysel çabaları ve en son 2023 yılında yerel imkânlarla yapılan kapsamlı tadilatlarla, bu koruma felsefesine uygun olarak fiziki bütünlüğünü korumayı başarıyor.
Somut Olmayan Miras: Yılan, Kurbağa ve Balık Olukları Çeşmenin kesme taştan inşa edilmiş mimari yapısındaki üç ayrı oluk, salt hidrolik bir işlevden öte, çocukların dünyasında folklorik bir efsaneye dönüşerek "somut olmayan kültürel miras" unsuru haline geliyor. Hüseyin Göksal'ın, "Biz çocukken bu üç oluğu; yılan, kurbağa ve balık olarak adlandırırdık. İnancımıza göre en temiz ve güzeli 'balık' dediğimiz oluktu, suyu ondan içmeye çalışırdık" şeklindeki anısı, tarihi yapıların halk kültürüyle nasıl bütünleştiğinin en güzel belgesini oluşturuyor.
Özellikle buzdolabının evlere henüz girmediği 1970'li ve 80'li yıllarda, sıcak yaz günlerine denk gelen Ramazan aylarında köylülerin iftar suyu için bu çeşmeye akın etmesi, harman yerindeki tarım işçilerinin serinlemek için bu yapının etrafında toplanması, çeşmenin etrafında oluşan sosyal dokunun gücünü gösteriyor.
Bugün asırlık taşları ve hiç dinmeyen suyuyla Ayvaz Çeşmesi, kırsal mimarinin doğayla ve hukukla uyum içinde nasıl yaşatılabileceğinin ilham verici bir sembolü olarak Kütahya'nın kültürel envanterinde parlamaya devam ediyor.
