Trabzon'da Tarihi Keşif: Kentsel Dönüşüm Çalışmalarında Eşsiz Roma Dönemi Su Kanalı Bulundu

Trabzon'un Çömlekçi Mahallesi'nde yürütülen kentsel dönüşüm projesi, ezber bozan bir arkeolojik keşfe sahne oldu. Çalışmalar sırasında, Erken Roma dönemine ait olduğu değerlendirilen ve yapısal özellikleriyle Türkiye'de başka bir örneği bulunmayan yaklaşık 400 metre uzunluğunda tonozlu bir yer altı su kanalı ortaya çıkarıldı.

Bölgeden gelen ilk ihbarların ardından, yer altı kanalında birikebilecek zehirli gaz ihtimaline karşı AFAD ekipleri tarafından titizlikle güvenlik ölçümleri yapıldı. Gerekli izinlerin tamamlanmasıyla birlikte Trabzon Müze Müdürlüğü uzmanları ve Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) akademisyenlerinden oluşan özel bir heyet, tünel içerisinde detaylı rölöve ve inceleme çalışmaları gerçekleştirdi.

Türkiye'de Bir İlk: Tarihi Su Kanalının Mimari Özellikleri

Yüzeyin yaklaşık 1,5-2 metre altında tespit edilen devasa su kanalı, Arafilboyu sapağından başlayarak eski Trabzon Limanı sahasına kadar uzanıyor. Heyetin yaptığı ilk incelemelere göre tarihi yapının öne çıkan özellikleri şunlar:

• Uzunluk: 300 - 400 metre

• Genel Boyutlar: 2 metre genişlik ve 2 metre yükseklik

• Kanal Genişliği: Merkezde 1,20 metre genişliğinde ana su hattı

• Yürüme Alanları: Kanalın her iki yanında 50-60 santimetrelik yürüme sekileri (kaldırımlar)

• Mimari Doku: Yan duvarlarda kırma ve kesme taş kullanımı, kalın izolasyon sıvası ve Roma standartlarında nitelikli, kesme taştan üst tonoz örtüsü.

Kanalın doğrusal bir hat yerine, suyun akış hızını yavaşlatmak amacıyla kırık ve bükümlü hatlar ile taban basamakları içerecek şekilde tasarlandığı tespit edildi.

Prof. Dr. Mehmet Yavuz: "Traianus ve Hadrianus Dönemine İşaret Ediyor"

Keşifle ilgili önemli açıklamalarda bulunan KTÜ Edebiyat Fakültesi Dekanı ve Sanat Tarihi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Mehmet Yavuz, yapının işçiliği ve malzeme kalitesinin Erken Roma, özellikle Traianus ve Hadrianus dönemlerinetarihlendiğini belirtti.

Prof. Dr. Yavuz, yapının özgün işlevine dair şu değerlendirmelerde bulundu: "İlk inşa edildiğinde içme suyu amacıyla yapıldığını düşünüyoruz. Buranın, Gümüşhane'deki Roma'nın doğudaki önemli garnizonlarından Satala ile bağlantılı olabileceği, askerlerin su ihtiyacını karşılamak ya da limana gelen gemilere temiz su sağlamak amacıyla inşa edildiği kuvvetle muhtemel."

Hukuki Koruma Süreci ve Restorasyon İhtiyacı

Yüzyıllar boyunca ayakta kalan yapının, Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemlerinden itibaren yan duvarlarına delikler açılarak maalesef kanalizasyon hattı olarak kullanıldığı ve günümüzde de içinden atık su aktığı belirlendi. Ayrıca inşaat sahasındaki iş makinelerinin geçişi sırasında yapının bazı noktalarında tahribat oluştuğu gözlemlendi.

Bilindiği üzere, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Danıştay'ın yerleşik içtihatları uyarınca, kentsel dönüşüm veya inşaat sahalarında ortaya çıkan bu tür nitelikli arkeolojik varlıkların "mutlak korunması gereken kültür varlığı" statüsünde tescil edilmesi hukuki bir zorunluluktur. İnşaat faaliyetlerinin tarihi dokuya zarar vermeyecek şekilde yeniden düzenlenmesi ve yapının 1. derece arkeolojik eser olarak koruma altına alınması gerekmektedir.

"Trabzon Turizmi İçin Önemli Bir Fırsat"

Türkiye'de benzer özelliklerde sadece Smyrna Antik Kenti ve İstanbul'da (4. yüzyıl) iki örneği bulunan yapının, yapısal bütünlüğü ve mimarisiyle ülkedeki tek örnek olduğuna dikkat çekildi.

Uzmanlar, inşaat sürecinin ardından Trabzon Büyükşehir Belediyesi ve ilgili koruma kurullarının acilen kurtarma kazıları başlatarak kanalın çevresini temizlemesi ve bağlantı yapılarını ortaya çıkarması gerektiğini vurguluyor. Doğru bir restorasyon ve konservasyon projesiyle, bu eşsiz Roma mirasının Trabzon turizmine kazandırılması hedefleniyor.